Kitaplarımı ödünç vermeyi hiç sevmem. Cimrilikten değil; sayfa kenarlarına düştüğüm notlar yüzünden. Bir insanın kenar notlarını okumak, onu uyurken görmek gibidir. Bu yüzden bu yıl Atatürk'ü bir kitabın kenarına not düşer gibi anmak istedim.

Anıtkabir Derneği'nin 24 ciltlik "Atatürk'ün Okuduğu Kitaplar" dizisi geçen yıl dijital erişime açıldı. Belirlenen sayı 3.997: 1.741'i Çankaya'da, 2.151'i Anıtkabir'de, 102'si İstanbul Üniversitesi'nde, 3'ü Samsun'da. Atatürk önemli bulduğu yerlerin yanına "d" (dikkat) ve "ö" (önemli) yazarmış. Kitapları masa başında, elinde kırmızı-mavi kalemle okuduğu aktarılır. Ben de bugün aynı işaretleri onun hayatının kenarına koyuyorum.

Üstelik bu rakama ciltler, dergiler, haritalar ve nota albümleri dahil değil. Yani sayılan yalnızca tespit edilebilen kitaplar. Okuyup kayda geçmeyenlerin ne kadar olduğunu bilmiyoruz.

(d) Akaretler, 1918

İstanbul işgal altında. Ruşen Eşref, Mustafa Kemal Paşa'yı Akaretler'deki evinde ziyaret eder ve yazı masasındaki kitapları not alır: Balzac'tan Albay Chabert, Maupassant'tan Tombalak, Lavedan'dan Servir.

Burada dikkatimi çeken şu: Albay Chabert, savaşta öldü sanılan, döndüğünde adını ve yerini geri alamayan bir subayın hikâyesidir. Tombalak ise işgal altındaki bir ülkede saygın insanların ikiyüzlülüğünü anlatır. Ordusu dağıtılmış, işgal edilmiş bir kentte oturan bir paşanın masasında bu iki kitabın durması bana tesadüf gibi gelmiyor. Bence insan, başına gelecek olanı bazen önce romanda prova eder.

Ruşen Eşref'in o gün not ettiği bir başka şey de duvarlardı. Balkan Savaşı'ndan, Trablus'tan, Hareket Ordusu'ndan hatıralar, askerî resimler. Duvarda savaş, masada Fransız romanı. Odanın tamamı, sahibinin iki yarısını ele veriyor. "Şüphe yok ki Paşa, rahat dakikalarında boşluğu edebiyatla dolduruyor" diye yazmış Ruşen Eşref. Ben o "boşluk" kelimesinin üzerine bir soru işareti koyardım. 1918 İstanbul'unda edebiyatla doldurulan şey, bana göre, boş vakit değil, çaresizliğin kendisiydi.

(Ö) Akşehir, 21 Ağustos 1922

Siirt Mebusu Mahmut Bey günlüğüne şunu yazar: Paşa iki gündür Çalıkuşu'nu okuyor, çok beğendi.

Tarihe bir daha bakın. Beş gün sonra Büyük Taarruz başlayacak. Bir ordunun, bir ülkenin kaderi haritaların üzerinde asılı duruyor ve Başkomutan elinde Reşat Nuri'nin romanı, Feride'nin Anadolu'daki öğretmenlik yıllarını okuyor.

Bana göre bu ayrıntı, bütün heykellerden daha çok şey anlatıyor. Heykel taarruzdan önce gerilmiş bir yüz ister. Oysa o, taarruzdan önce bir genç kadının kaderine üzülebilecek kadar sakin ve bir roman bitirecek kadar meraklıydı.

Mahmut Bey'in aynı satırlarda bir gözlemi daha var: Büyük hareketlerin öncesinde böyle bir şey okumak çok dinlendiricidir. Düşman cephesinde bir hassasiyet sezilmektedir, herkes asıl hedefin keşfedilip edilmediğini merak etmektedir. Komutanın dinlenme biçimi ise Zeyniler köyüne, Kuşadası'na, bir öğretmenin yalnızlığına gitmektir. Reşat Nuri'nin romanı Anadolu'yu bir okulun penceresinden anlatır. Bence Atatürk o iki gün, kurtarmaya gittiği memleketin çocuklarına kim ders verecek diye de okuyordu. Altı yıl sonra elinde tebeşirle aynı yollara düşecek olması, bu düşünceyi bende büsbütün güçlendiriyor.

(Ö) On ciltlik bir merak

Kitaplığın en şaşırtıcı köşelerinden biri din tarihidir. Leone Caetani'nin on ciltlik İslam Tarihi'ni okuduğu, üzerine notlar aldığı biliniyor. Listenin başka yerlerinde Voltaire var, Türk dilleri var, kadın hakları var. Tarih kitapları ise açık ara çoğunlukta.

Ben burada başka bir şey görüyorum. Ülkede dinle devlet işlerini birbirinden ayıran bir adam, bu kararların arkasında on cilt okuma yapmıştır. Kararlarını beğenirsiniz, beğenmezsiniz; o ayrı tartışma. Ama hiç olmazsa o konuyu masaya oturup kırmızı kalemle çalıştığı bellidir. Bugün aynı başlıklarda fikir beyan edenlerin kaçı on cildin kapağını kaldırmıştır, onu da kenara yazıyorum.

Kendisine imzalanıp gönderilen kitaplar da bir dostluk haritası çıkarıyor. Avram Galanti 1925 tarihli Hamurabi Kanunları'nı, Fransız tarihçi René Grousset ise Uzak Doğu tarihi üzerine eserini ona ithaf etmiş. Babil yasaları ile Asya tarihi, aynı raf. Cumhuriyet'in kurucusu kendini bir ülkenin değil, çok uzun bir insanlık hikâyesinin içinde konumlandırıyor.

(d) Sıfıra varacaksak

Aktarılan bir konuşmasında filozofları okuduğunu anlatır. Bir kısmı, mademki hiçiz, neşeye yer yoktur der. Bir kısmı, mademki sonu sıfır, bari şen olalım der. İkincisini tercih ettiğini söyler, sonra bir kayıt koyar: İnsanın yaşadıkça memnun olabilmesi için gereken şey, kendisinden sonra gelenler için çalışmaktır.

Ben burada başka bir soru görüyorum. Bu cümle bir devlet adamının vecizesi mi, yoksa bir okurun kenar notu mu? Kanaatimce ikincisi. Okuduklarıyla tartışan, onlara "evet, ama" diyen bir adamın sesi var bu satırda.

(ö) Dolmabahçe, 1936

Ömrünün son yıllarında, Dolmabahçe'de, geometri öğretenlere kılavuz olsun diye 44 sayfalık bir kitap yazar. Üçgen, köşegen, açıortay gibi sözcüklerin okul sıralarına yolculuğu bu kitapla ilgilidir. Devlet kurmuş bir insan, ölümüne iki yıl kala, öğrencinin tahtada ne diyeceğiyle uğraşmaktadır.

Tam da bu nedenle "büyük adam" tanımını bu sayfaya bakarak yeniden düşünüyorum. Büyüklük bazen ayrıntıya eğilebilme yeteneğidir.

(d) Masanın üzerindeki saat

Okuma biçimini anlatan tanıklıklar da bir kenar notu sayılır. Kitapları masa başında okuduğu, elinde kırmızı ve mavi kalem bulundurduğu, kimi zaman kitabın üzerine işaret koyduğu, kimi zaman kurşun kalemle ayrı kâğıtlara not aldığı aktarılır. Çalışma masasında, karşısında bir saat dururmuş.

Okurken saat tutan adam. Buradan şunu çıkarıyorum: Kitap onun için kaçış değil, zamanla yapılan bir anlaşmaydı. Her sayfanın karşılığında bir şey almayı bekliyordu. Bizim okuma alışkanlıklarımızı bu saatin karşısına oturtsam, kaçımız sınıfta kalırız, bilemiyorum.

(d) Son okuma

Âfet İnan'ın anlatımına göre 15 Ekim 1938 Cumartesi günü kendini iyi hissetmektedir. Tarih Kurumu'nun çalışmalarını sorar, Belleten'i görmek ister. En son okuduğu yayın, derginin 5/6. sayısıdır. Ölümüne 26 gün vardır.

Son okuduğu şey bir roman, bir şiir olabilirdi. Bir araştırma dergisi oldu. Bunu da kenara yazıyorum: Bu adam hayatının sonunda dahi öğrenmeyi bitirmiş değildi.

Evimdeki kitapların kenarlarına baktım bu sabah.

Çoğu boş. Galiba bugün yapılacak en sahici anma, bir kitap açıp kenarına ilk kez "dikkat" diye yazmaktır.