Bir şehrin büyümesi, geliştiği anlamına gelmez. Bazen şehirler büyürken kimliklerini, hafızalarını ve insanlarını kaybederler.
Bu
hafta kafamı yoran bir soruyla sizinle baş başa kalmak istiyorum.
Çocukluğumuzun sokaklarına yıllar sonra döndüğümüzde hepimiz aynı şeyi
yaşıyoruz: Adresi buluyoruz ama yerini bulamıyoruz. Dükkânlar değişmiş, ağaçlar
gitmiş, komşu kapıları yerini cam cepheli bloklara bırakmış. Şehir hâlâ orada
ve daha büyük. Ama bana kalırsa bir şeyi eksik.
Kazaya benzeyen kararlar
İstanbul'da
bir bina çöküyor. Başka bir gün lodos esiyor, yolun ortasına koca bir ağaç
devriliyor. Bir yağmurun ardından istinat duvarı yıkılıyor. Haberler hep aynı
dille yazılıyor: “kaza”, “doğal afet”, “talihsiz olay”. Bütün bunları yan yana
koyduğumda, bana göre bunların hiçbiri kader değil. Her biri, yıllar önce bir
masada verilmiş bir kararın ya da verilmemiş bir denetimin faturası.
Ağaç
lodosta devrilmez; kökü asfaltın altında nefessiz bırakıldığı için devrilir.
İstinat duvarı yağmurda çökmez; bakımı yapılmadığı ya da yanlış hesaplandığı
için çöker. Bina depremi beklemez; denetimsiz ve izinli bir ruhsatın içinde
çürür. Dikkatimi çeken şu: Bunların bedelini kararı verenler ödemiyor. Ödeyen,
o gün o yoldan geçen insan, o binada uyuyan aile.
Bedeli kim ödüyor?
Tam
da bu nedenle asıl soruyu şuraya getirmek istiyorum: Bu şehrin gelecek
kuşaklarının hakkını kim temsil ediyor?
Bugün
bir imar affı çıkarılır, bir yeşil alan konuta açılır, bir dere yatağı
daraltılır. Karar bugün alınır, oy bugün toplanır, alkış bugün duyulur.
Faturayı ise henüz oy kullanamayan çocuklar, henüz doğmamış torunlar öder.
Onların itiraz hakkı yok, kürsüsü yok, lobisi yok. Bir şehir meclisinde en az
konuşulan taraf, en çok etkilenen taraf.
Ben
burada sert bir şey söylemek zorundayım: Gelecek kuşakları temsil edecek kimse
yoksa, onların hakkı kimsenin sorumluluğunda değildir. Sorumluluğu herkese
dağıtılmış bir hak, pratikte kimseye ait olmaz. Her karar “benden önce de
böyleydi” diye savunulur, her felaket “ilk kez oluyor” diye karşılanır.
Dört yıl ile yüz yıl
Belediye
başkanları seçimle gelir; bu demokrasinin gereği. Ama bir ağacın büyümesi elli,
bir mahallenin dokusu yüz yıl sürer. Dört yıllık bir vizyonla yüz yıllık bir
şehir yönetilemez. Kanaatimce seçim takvimi, şehrin takvimini belirlememeli.
Görev süresi bittiğinde sorumluluk bitmemeli; bir imar kararının sonuçları o
kararı verenin adıyla birlikte hatırlanmalı.
Ne yapmalı?
Bence
üç şey acil. Birincisi, büyük imar ve yapı kararlarında geleceğe etki raporu
zorunlu olmalı: Bu karar yirmi, elli yıl sonra kime ne bırakıyor? İkincisi,
bağımsız ve bağlayıcı denetim; ruhsatı veren, denetleyen ve sonucuna
katlanmayan zincir kırılmalı. Üçüncüsü, kent konseyleri, meslek odaları ve
mahalle sakinleri sadece “dinlenen” değil, kararı geciktirebilen ya da itiraz
edebilen bir yere taşınmalı.
Şehir,
kapalı bir odada çizilen bir proje değil. Ama o odadaki masaya oturmayan
herkes, sonunda o masanın bıraktığı enkazla yaşıyor.
Şimdi
sözü size bırakıyorum, çünkü bu soruları sadece belediyelere değil, kendimize
de sormamız gerekiyor:
•
Şehirlerimizde gelecek kuşakların hakkını kim
temsil ediyor?
•
Bir belediye başkanının kent vizyonu, görev
süresiyle mi sınırlı olmalı?
•
Kentin ekonomik değeri mi, kültürel değeri mi
öncelikli?
•
Şehirler insanları mı yaşatmalı, yoksa
yatırımları mı büyütmeli?